De androgyne maatschappij van Joke Smit

Special, 31 mei 2016
Portret van Joke Smit, omstreeks 1970, fotograaf:G. Mandersloot & J. Powell

Wat is er 35 jaar na het overlijden van Joke Smit bereikt van haar idealen? Is er een evenwichtige maatschappij gekomen, met meer wederzijds menselijk begrip? Zijn we naar elkaar gaan luisteren en meer gaan waarderen? Hebben mannen de zorgtaken opgepakt? Is er meer verscheidenheid gekomen? Zijn de wensen van vrouwen in wetten vastgelegd? Is de emancipatie voltooid?

Joke Smit schudde in 1967 Nederland wakker met het artikel Het onbehagen bij de vrouw, gepubliceerd in het literaire tijdschrift 'De Gids'. In de jaren 60 van de 20e eeuw, waren er weinig werkende hoogopgeleide moeders, laat staan dat de maatschappij was ingericht op twee werkende ouders. Puttend uit haar eigen ervaringen schreef ze het artikel. Het sloeg in als een bom. Vandaag de dag wordt het uitkomen van Het onbehagen bij de vrouw beschouwd als het begin van de 'tweede feministische golf'.

Gelijke rechten in een androgyne maatschappij

Over gelijkheid tussen man en vrouw zei Joke Smit:

Daarmee bedoel ik niet dat we allemaal eender moeten worden of net zoals mannen. Ieder individu kan dan naar eigen aanleg functioneren, ongehinderd door de vrouwen- of mannenrol van nu.

Bron: Groene Amsterdammer 01-12-06 Het ideaal van androgynie door Elisabeth Kool

Dit idee vind je tegenwoordig terug in elke goede diversiteitsaanpak van organisaties die talent willen benutten: buiten hokjes om van man of vrouw, zwart of wit, jong of oud.

Icoon van de 'tweede feministische golf'

Viering van het tweede lustrum van MVM
1978: Viering van het tweede lustrum van MVM

Op 26 oktober 1968 richtte Joke Smit de actiegroep Man-Vrouw Maatschappij (MVM) op, met onder andere Hedy d'Ancona. MVM ontwikkelde zich onder haar voorzitterschap tot een feministische organisatie die uniek was in Europa. Ze sloot namelijk samenwerking met mannen niet uit: Smit vond een praktische aanpak van maatschappelijke veranderingen belangrijker dan theoretische discussies. De actiegroep MVM werd de bakermat van veel feministische initiatieven en wist uiteindelijk de Nederlandse politiek te bewegen tot het voeren van emancipatiebeleid. Niet alle feministen waren blij met de pragmatische aanpak waar mannen ook een rol in speelden.

Beeldschoon of gewoon mooi. Een anekdote uit 1970.

Op een uitnodigingskaart voor de gasten van de burgemeester van Amsterdam (Ivo Samkalden) voor nieuwjaarsfeest stond als kledingtip: ''dames mooi, heren gewoon''. Joke diende een klacht in: zij vond dat de gemeente mannen dwarsboomt in hun mogelijkheid om óok mooi te zijn. Zelfs op zo'n feestavond mogen ze alleen maar gewoon zijn. Haar alternatieven 'dames mooi, heren ook' en 'dames mooi en heren beeldschoon' werden afgewezen...
(Bron: Parool 23-12-70) 

PSP campagne in 1971, seksistische uitbuiting van een vrouwenlichaam en de reactie van Dolle Mina
PSP campagne in 1971, seksistische uitbuiting van een vrouwenlichaam en de reactie van Dolle Mina
Propaganda voor het doorbreken van het rollenpatroon, gesymboliseerd in een rekensom van een meisje + jongen x schoolboeken wordt werkende man staat tot huisvrouw. (MVM)
Propaganda voor het doorbreken van het rollenpatroon, gesymboliseerd in een rekensom van een meisje + jongen x schoolboeken wordt werkende man staat tot huisvrouw. (MVM)

1971 De vrouw altijd als lokbeeld?

Joke Smit vraagt het Tweede Kamerlid H. Wiebenga zich uit te kleden net zoals de vrouw op de seksistiche propaganda folder voor zijn politieke partij. De Dolle Mina beweging maakte snel een tegen-affiche om het belachelijk van het beeld te onderschrijven.

''De PSP die zoveel over emancipatie in haar programma heeft staan, heeft er in feite geen barst van begrepen."

Was de conclusie van Smit.

Vrouwenpartij
In 1977 beschreef ze in Vrij Nederland een van haar belangrijkste zorgen: Hoe kunnen vrouwen politieke invloed uitoefenen en daardoor macht verwerven. Hoe kunnen ze hun verlangens in wetten gieten. Smit bedacht dat een vrouwenpartij de oplossing zou zijn: net zoals de arbeiders, de katholieken en de gereformeerden zich hadden georganiseerd in een politieke partij.
Joke Smit geloofde niet in wat zij de mythe van de organische groei noemde. Als we vrouwen in besturen en commissies willen moet je dat afdwingen, dat gaat niet vanzelf. Een discussie die nog steeds actueel is.

5-urige werkdag
In 1977 lanceerde Joke Smit het idee van de 5-urige werkdag in een themanummer van het PvdA blad Socialisme en Democratie. Inmiddels een omstreden idee, omdat deze invulling alleen succesvol lijkt te zijn voor vrouwen. Smit zag het echter als een goede oplossing om zorg en arbeid eerlijk te verdelen tussen vrouw en man. In Zweden wordt inmiddels wel geexperimenteerd met een verkorte werkdag van 6 uur. En volgens de Zweden zijn de resultaten veelbelovend. Al lijkt het meer te gaan om werkdrukvermindering.

'Zusters, weest moedig, scherpzinnig, eendrachtig'
Joke Smit heeft in haar korte leven een enorme stempel gedrukt op de Nederlandse samenleving. In 1980 werd borstkanker bij haar vastgesteld en in 1981 overleed zij. Haar naam blijft leven in vele prijzen, initiatieven, straten en in haar vele artikelen en boeken. De woorden 'Zusters, weest moedig, scherpzinnig, eendrachtig' staan in haar grafsteen gebeiteld.

Johanna Elisabeth (Joke) Smit

  • 27 augustus 1933: geboren te Utrecht
  • 1951: diploma gymnasium A
  • 1958: Doctoraal Franse taal- en letterkunde te Amsterdam
  • 1956 tot 1974: getrouwd met Constant Kool, twee kinderen, Amsterdam
  • 1955 - 1966: lerares Frans
  • 1962: freelance journalist te Parijs en redacteur van het blad Tirade
  • Vanaf 1967: wetenschappelijk hoofdmedewerkster aan het Instituut voor Vertaalkunde van de Uva Amsterdam
  • 1967: publicatie Het onbehagen bij de vrouw in De Gids
  • 1967: lid van de PvdA
  • 1968: mede-oprichtster actiegroep MVM
  • 1970-1971: gemeenteraadslid te Amsterdam voor PvdA
  • Vanaf 1971: in (kern)redactie van het PvdA-blad ‘Socialisme en Democratie’
  • 1974 tot 1981: lid van de Emancipatie Kommissie
  • 19 september 1981: sterfdag Joke Smit

Soms denk ik dat het misschien nog 100 jaar zal duren voordat het individu op grond van capaciteiten gaat bepalen wat het gaat doen, en niet op grond van het feit dat het toevallig als jongetje of als meisje ter wereld is gekomen.

Bron: Brabants Nieuwsblad 14-11-1978

Het eerste deel van het laatste lied wat Smit schreef:

Er is een land waar vrouwen willen wonen,
Waar vrouw-zijn niet betekent: tweederangs en bang en klein
Waar vrouwen niet om mannen concurreren
Maar zusters en geliefden kunnen zijn.
Waar rimpels niet de eenzaamheid voorspellen,
Maar paspoort zijn naar wijsheid, aanzien, ’s werelds raadsvrouw zijn.
Waar jonge vrouwen dus een leven voorbereiden
Waarin zij veertig, zestig, tachtig zullen zijn.